Κάλχας ο μάντης

578px-Fresco_Iphigeneia_MAN_Naples

Ο Κάλχας (δεξιά) επιβλέπει τη θυσία της Ιφιγένειας. (Τοιχογραφία σε περιστύλιο της Πομπηίας.)

1. Καταγωγή και γενεαλογία

Γιος του Θέστορα1 στα ομηρικά έπη, ο Κάλχας παρουσιάζεται στις πήγες με σταθερή γενεαλογία.2 Χάρη στην πατρική του καταγωγή συνδέεται με τον περίφημο Αργοναύτη Ίδμονα.3 Αυτή η συγκεκριμένη συγγένεια κάνει τον Κάλχα απόγονο του περίφημου μάντη Μελάμποδα, αλλά και του ίδιου του Απόλλωνα.4 Η κληρονομικότητα του προφητικού χαρίσματος μέσα σε μια οικογένεια, που κατάγεται από τον ίδιο το θεό της μαντικής τέχνης, αποτελεί κοινό τόπο στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί και η περίπτωση του Μόψου.
Η καταγωγή του Κάλχα ενισχύει τις εξαιρετικές ικανότητές του στη μαντική τέχνη, γεγονός που επισημαίνεται δύο φορές στην Ιλιάδα.5 Στο ομηρικό έπος6 αναφέρεται ακόμα ένας γιος του Θέστορα, ο Αλκμάων, και θα μπορούσε να ειπωθεί ότι πρόκειται για τον αδελφό του Κάλχα. Αυτή η ερμηνεία πρέπει να δόθηκε ήδη από την Αρχαιότητα, αλλά το σχόλιο σε αυτούς τους στίχους7 την απορρίπτει, εφόσον ο Θέστορας που αναφέρεται στη δωδέκατη ραψωδία δεν ήταν ο πατέρας του Κάλχα, αλλά ένας ήρωας που είχε το ίδιο όνομα. Βέβαια, ο συγγραφέας Υγίνος στη Μυθολογική συλλογή του8 αναφέρει τα ονόματα δύο αδελφών του, της Λευκίππης και της Θεονόης, οπότε η αναφορά και σε αδελφό δεν μπορεί να αποκλειστεί. Τέλος, βυζαντινό λεξικό9 αναφέρει την Κολοφωνία Σιβύλλα Λάμπουσα ως απόγονο του Έλληνα μάντη.

Σε αντίθεση με τη συμφωνία της γραπτής παράδοσης ως προς την γενεαλογία του Κάλχα, οι πηγές διαφωνούν σχετικά με τον τόπο γέννησής του. Η καταγωγή του από τις Μυκήνες μπορεί να βασιστεί στις περιγραφές του Ευριπίδη10 για τον αντίκτυπο που είχε εκεί η είδηση του θανάτου του μάντη στη Μικρά Ασία. Αυτή την εκδοχή της μυκηναϊκής καταγωγής του μάντη ακολουθεί και ο Υγίνος.11 Από την άλλη, ο Παυσανίας12 αναφέρει ότι ο Κάλχας κατοικούσε στα Μέγαρα, όπου και τον επισκέφθηκε ο Αγαμέμνονας για να ζητήσει τη συμμετοχή του στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας. Οι σύγχρονοι συγγραφείς θεωρούν πιθανότερη την αργίτικη καταγωγή του μάντη, καθώς ο παππούς του αναφέρεται μερικές φορές ως Άβας.13

2. Κατορθώματα

Υπάρχουν διάφορες μυθικές παραδόσεις που αναφέρουν ποικίλα κατορθώματα του μάντη, τα οποία συνδέονται κυρίως με τον Τρωικό πόλεμο· γι’ αυτό μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι ο Κάλχας ενσάρκωνε τον κατεξοχήν «στρατομάντη».14 Η επική και η αρχαϊκή ποίηση μας επιτρέπουν να ορίσουμε τρία κύρια πλαίσια, στα οποία η προσωπικότητα του μάντη διαδραμάτισε έναν συγκεκριμένο ρόλο: (1) πριν από τον Τρωικό πόλεμο, (2) κατά τη διάρκεια της πολιορκίας και της λεηλασίας της πόλης της Τροίας, (3) κατά την περιπλάνηση του Κάλχα στη Μικρά Ασία μετά την πτώση της Τροίας.

Η παρουσία του Κάλχα, ως μάντη που πρόβλεπε τα μελλούμενα, επέτρεπε στον ποιητή να εισαγάγει μια χρονολογική παρέκβαση σε μια γραμμική αφήγηση ή να δώσει έμφαση στη δραματική ένταση μιας συγκεκριμένης σκηνής. Αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος για τον οποίο οι αρχαίοι συγγραφείς τού απέδιδαν όλο και περισσότερα κατορθώματα μέσα στο πέρασμα των αιώνων.

3. Πριν από τον Τρωικό πόλεμο

Στην Ιλιάδα15 οι προετοιμασίες για την αναχώρηση εξιστορούνται μέσα από μια ενδιαφέρουσα αναδρομή. Ο αχαϊκός στόλος είχε συγκεντρωθεί στην Αυλίδα έτοιμος για θυσία. Ενώ λάμβανε χώρα η καθιερωμένη ιεροτελεστία, οι Έλληνες είδαν ένα φίδι να καταβροχθίζει οχτώ πουλιά και τη μητέρα τους. Κατόπιν το φίδι έφθασε στο βωμό, όπου μεταμορφώθηκε σε πέτρα. Το θαύμα αυτό απαιτούσε εξήγηση, που δόθηκε από τον Κάλχα. Εκείνος το ερμήνευσε ως οιωνό που προανήγγελλε μακρά αλλά νικηφόρα εκστρατεία: ο αριθμός των πουλιών αντιστοιχούσε στα χρόνια που έπρεπε να περάσουν πριν από την κατάκτηση της πόλης του Πριάμου.

Αυτή η ιστορία παραδίδεται και στα Κύπρια έπη,16 όπως και σε πολλά μεταγενέστερα έργα.17 Η ομηρική παράδοση ενέπνευσε την απεικόνιση αυτής της σκηνής στον αμβροσιανό κώδικα της Ιλιάδας.18 Ο Απολλόδωρος19 προσδιορίζει το χρονολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έλαβε χώρα αυτό το γεγονός: αναφέρεται στην πρώτη εκστρατεία προς την Τροία με επικεφαλής τον Αγαμέμνονα. Αυτή η εκστρατεία δεν πέτυχε τον αρχικό της στόχο, αφού οι Έλληνες έφθασαν μόνο μέχρι τη Μυσία, όπου ο Αχιλλέας πολέμησε εναντίον του Τηλέφου και μετά επέστρεψαν στην Ελλάδα. Υπάρχει ωστόσο μια παραλλαγή αυτού του επεισοδίου. Ο Αισχύλος20 περιγράφει πως ο Αγαμέμνονας είδε δύο αετούς να σκοτώνουν ένα λαγό. Ο βασιλιάς ρώτησε τον Κάλχα για τη σημασία του οιωνού και ο μάντης απάντησε κατά τον ίδιο τρόπο, ταυτίζοντας το λαγό με την Τροία και τα δύο σαρκοβόρα πουλιά με τους Ατρείδες.

Συνεχίζοντας μια αρχαία παράδοση, που μαρτυρείται στα Κύπρια αποσπάσματα,21 οι τραγικοί ποιητές παρουσιάζουν επί σκηνής ή αναφέρονται στη θυσία της Ιφιγένειας στην Αυλίδα.22 Ο Αγαμέμνονας και οι Αχαιοί στρατιώτες καθυστέρησαν εκεί λόγω νηνεμίας. Όταν ο βασιλιάς ρώτησε τον Κάλχα την αιτία για την οποία ο στόλος δεν μπορούσε να συνεχίσει, τότε ο μάντης αποκάλυψε ότι ο Αγαμέμνονας είχε προκαλέσει την οργή της Αρτέμιδος, η οποία απαιτούσε να θυσιάσουν την Ιφιγένεια, την κόρη του βασιλιά. Η κοπέλα θυσιάστηκε πράγματι στο βωμό και η θεά κατευνάστηκε.

Η αναφορά αυτού του επεισοδίου είναι συχνή και ο ρόλος του Κάλχα (ως ερμηνευτή και ιερέα-εκτελεστή της θυσίας) επισημαίνεται εξίσου στα αρχαία κείμενα23 και τις εικονογραφικές παραστάσεις.24 Μετά τον κατευνασμό της Αρτέμιδος, ο Κάλχας οδήγησε τους Αχαιούς στη Τροία.25 Δεν είναι ασυνήθιστο ένας μάντης να υποδεικνύει την πορεία που, όπως και στην περίπτωση των πηδαλιούχων, συχνά συνδέεται με την παρατήρηση των άστρων. Ο Απολλόδωρος26 προσθέτει ότι ο Τήλεφος σε αντάλλαγμα για την ίασή του υπέδειξε στον Αχιλλέα το δρόμο προς τη Τροία, όταν συναντήθηκαν στο Άργος. Έτσι ο Κάλχας απλώς επιβεβαίωσε ότι η πορεία που υπέδειξε ο Τήλεφος ήταν σωστή. Ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει αλλού27 ότι πολλά χρόνια πριν από την εκστρατεία ο μάντης έδωσε μια προφητεία που αφορούσε την πολιορκία της Τροίας. Η πόλη θα παρέμενε απόρθητη εκτός αν ο Αχιλλέας πολεμούσε μαζί με τους Αχαιούς. Η Θέτις, μητέρα του ήρωα, γνωρίζοντας την τραγική μοίρα του γιου της, αν εκείνος πήγαινε στην Ασία, τον έκρυψε –όταν ο ίδιος ήταν μόνο εννέα χρόνων– ανάμεσα στις κόρες του Λυκομήδη. Πολλά χρόνια πέρασαν μέχρι που ο Οδυσσέας τον ανακάλυψε εκεί.28

4. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Τροίας

Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Τροίας, ο Κάλχας εμπλέκεται σε πολλές σκηνές. Αποκαλύπτει στον Αγαμέμνονα –όχι άφοβα– το λόγο για τον οποίον ο Απόλλωνας έστειλε το λοιμό που αποδεκάτιζε τους Έλληνες.29 Εξαιτίας των πολύτιμων μαντικών ικανοτήτων και της έντονης προσωπικότητας του Κάλχα, οι αρχαίοι συγγραφείς έτειναν να αυξάνουν το ρόλο του στα έργα τους. Συχνά οι παρεμβάσεις του γίνονταν η αφορμή για την εισαγωγή μικρών αφηγηματικών επεισοδίων – όπως, για παράδειγμα, όταν αποκάλυψε στους Έλληνες ότι δε θα έπαιρναν την πόλη αν ο Φιλοκτήτης δεν πολεμούσε μαζί τους χρησιμοποιώντας το τόξο του Ηρακλή. Έτσι εξηγείται η αποστολή αντιπροσωπείας στη Λήμνο, με επικεφαλής τον Οδυσσέα, για να πείσει τον πληγωμένο ήρωα να καταταγεί μαζί τους.30 Η συμμετοχή του Φιλοκτήτη αποδείχθηκε πραγματικά πολύτιμη, αφού τα βέλη του ήταν εκείνα που σκότωσαν τον Πάρη, γιο του Πριάμου, ο οποίος είχε προκαλέσει αυτό τον πόλεμο αφού αποπλάνησε την Ελένη, σύζυγο του Μενελάου. Λίγο αργότερα, ο Κάλχας πρότεινε στους συντρόφους του να αιχμαλωτίσουν τον Τρώα μάντη Έλενο, ο οποίος κρατούσε χρησμούς που προστάτευαν την πόλη. Αποκάλυψε επίσης την παρουσία και σημασία του Παλλάδιου, λατρευτικού αγάλματος της Αθηνάς, το οποίο κατάφεραν να κλέψουν από τον Οδυσσέα και το Διομήδη.31

Μερικοί συγγραφείς αποδίδουν στον Κάλχα πρωταγωνιστικό ρόλο και στο σχεδιασμό του Δούρειου Ίππου,32 ενώ η ενεργή συμμετοχή του στη θυσία της Ιφιγένειας μπορεί να εξηγήσει το γεγονός ότι ο μάντης συνδέθηκε και με άλλες ανθρωποθυσίες που ακολούθησαν την πτώση της Τροίας.33

5. Περιπλάνηση στη Μικρά Ασία: Ίδρυση πόλεων και θάνατος του μάντη

Η πτώση της Τροίας ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στη ζωή του Κάλχα και στις μυθικές παραδόσεις. Ο μάντης προβλέπει την κακοτυχία των σχεδίων των Αχαιών κατά την επιστροφή στις πατρίδες τους. Ένας σχολιαστής της Οδύσσειας (13.259), αναφερόμενος στο Λυκόφρονα, λέει ότι, παρά τη δυσοίωνη πρόβλεψή του, ο Κάλχας επιβιβάστηκε σε πλοίο μαζί με το Σθένελο και τον Ιδομενέα. Δεν έφτασαν όμως στον προορισμό τους, καθώς σφοδρή καταιγίδα έριξε το πλοίο σε ακτή της Μικράς Ασίας, στην Κολοφώνα. Κατά την επικρατέστερη παράδοση πάντως, ο Κάλχας αρνήθηκε να αποπλεύσει και έπεισε κάποιους από τους συντρόφους του να παραμείνουν στην Ασία.34 Έτσι ο ίδιος κίνησε με τα πόδια μαζί με τον Αμφίλοχο, το γιο του μάντη Αμφιάραου, και τους οικιστές της Παμφυλίας προς την Κλάρο. Αυτή ίσως να είναι και η παλιότερη εκδοχή του μύθου, όπως προτείνεται από τον F. Prinz.35 Εκεί ο Κάλχας συνάντησε τον τοπικό αλλά ιδιαίτερα ξακουστό μάντη Μόψο.36 Όπως ήταν αναμενόμενο, σε αυτή τη συνάντηση προέκυψε έντονος ανταγωνισμός και οι δύο ομότεχνοι αναμετρήθηκαν σε αγώνα μαντικής. Αν και οι μύθοι ποικίλλουν ως προς το θέμα της αναμέτρησης των δύο μάντεων, όλοι συμφωνούν ότι ο Κάλχας, παρότι ένδοξος μάντης, έχασε τον αγώνα και απεβίωσε.

Κατά την επικρατέστερη μυθική παράδοση, ο τάφος του Κάλχα βρισκόταν στη γειτονική περιοχή της Κλάρου37 ή στο Νότιον.38 Και άλλα μέρη όμως αναφέρονται ως τόποι όπου έλαβε χώρα αυτός ο αγώνας μαντικής και όπου πέθανε ο Κάλχας, υποδηλώνοντας έτσι την παρουσία τάφου του μάντη εκεί. Ως τόπο του αγώνα εναντίον του Μόψου ο Σοφοκλής υποδεικνύει την Κιλικία,39 ενώ ο Κόνων τη Λυκία.40 Σύμφωνα με άλλη παράδοση, αυτό το συμβάν έλαβε χώρα στο Γρύνιο (ή Γρύνειο) κοντά στη Μύρινα (βρίσκεται στην Ιωνία ή την Αιολίδα).

Ο Κάλχας περιγράφεται ακόμα ως μάντης και αμπελουργός. Κάποια μέρα ένας υπηρέτης τον ειδοποίησε ότι δεν θα προλάβει να πιει από το κρασί του αμπελιού του, ο Κάλχας γέλασε και περίμενε τη μέρα του τρύγου. Κάλεσε λοιπόν τον αναιδή δούλο και ήταν έτοιμος να πιει. Όμως λίγο προτού φέρει το ποτήρι στα χείλη του ξεψύχησε και η προφητεία βγήκε αληθινή.41

Άλλοι τάφοι του μάντη μαρτυρούνται στην Ιταλία. Ο πρώτος βρίσκεται στην Απουλία (στο όρος Δρίον) σε άμεση σχέση με τον τάφο του συντρόφου του Ποδαλείριου.42 Αυτά τα μνημεία μνημονεύονται ως ηρώα από το Στράβωνα, ο οποίος προσθέτει ότι υπήρχαν και άλλοι τόποι μαντείας. Ο δεύτερος τάφος βρισκόταν στη πόλη Σίρις,43 αποικία των Κολοφωνίων στον κόλπο του Τάραντα, θεωρείται όμως από κάποιους αρχαίους συγγραφείς ότι ανήκε σε έναν άλλο μάντη με το ίδιο όνομα, ο οποίος σκοτώθηκε από τον Ηρακλή.44 Αυτοί οι τάφοι θα μπορούσαν να συσχετιστούν με τη λατρεία του οικιστή ή με ιερά μαντικής.45

Σύμφωνα με κάποιες από τις μυθολογικές παραδόσεις, ο περιπλανώμενος μάντης Κάλχας φαίνεται να ταξίδεψε πέρα από την Κολοφώνα. Η μυθολογική του πορεία είναι συμβολική και συνδέεται με καθεμιά από τις τοπικές παραδόσεις, που τον θελουν οικιστή. Ο Ησύχιος από τη Μίλητο46 αναφέρει ότι η πόλη Χαλκηδόνα της Βιθυνίας συνδέεται με τον ήρωα λόγω της ονομασίας της. Έχει προταθεί μάλιστα ότι η γενειοφόρος μορφή στα νομίσματα των Κλασικών χρόνων της πόλης ταυτίζεται με τον Κάλχα. Σήμερα αυτός ο συσχετισμός έχει αμφισβητηθεί.47 Στην Πέργη της Παμφυλίας ο Κάλχας ήταν ανάμεσα στους εννέα οικιστές που τιμήθηκαν –στα χρόνια του Αδριανού– με αγάλματα κοντά στη νότια πύλη της πόλης.48 Τα αγάλματα αυτά δε σώζονται σήμερα, διατηρούνται μόνο οι βάσεις τους. Τέλος, σύμφωνα με το Στράβωνα, ο Κάλχας αναφέρεται ως ιδρυτής της πόλης Σέλγης της Πισιδίας.49

(Μετ. Μ.-Δ. Ντόουσον)

1. Όμ., Ιλ. 1.69.

2. Φερεκ., FGrHist 3 F 108. Σχόλια στον Απολλ. Ρ. 1.139·  Hyg., Fab. 97.15, 128, 190· Stat., Ach. 1.490-498· Quint. of Smyrna, 1.56-71. Ταύτιση με τους Θεστορίδες στον Ov., Met. 12.19 και 27 οφείλεται κυρίως στα συμφραζόμενα.

3. Φερεκ., FGrHist 3 F 108. Βλ. επίσης Σχόλια στον Απολλ. Ρ. 1.139 ο οποίος ταυτίζει τον Ίδμονα με το Θέστορα υποστηρίζοντας ότι το πρώτο όνομα ίσως είναι επωνυμία του τελευταίου.

4. Λόγω του θνητού πατέρα του, Άβαντα, από το Άργος.

5. Όμ., Ιλ. 1.72, 86· Petr., Sat. 89, στίχ. 1-4 και Stat., Achil. 529.

6. Όμ., Ιλ. 12.394.

7. a-b, πιθανώς αναφέρεται στον Αρίσταρχο.

8. Hyg., Fab. 190.

9. Suidae Lexicon (1935), σελ. 354, αρ. 357, βλ. λ. «Σίβυλλα Κολοφωνία».

10. Ευρ., ΙΤ 531-532.

11. Hyg., Fab. 97.15.

12. Παυσ. 1.43.1.

13. ML 2.1 (1890-1894), στήλες 921-922, βλ. λ. “Kalchas” (H.W. Stoll – O. Immisch).

14. Αισχ., Αγαμ. 122.

15. Όμ., Ιλ. 2.300-332.

16. Πρόκλ., EGF, σελ. 32.

17. Ov., Met. 12.14-23· Cic., De Div. 1.33 και 40· Macr., Sat. 5.14.13, Apul., de deo Socr. 18,  Quint. of Smyrna 8.474-477 και 6.56-71.

18. LIMC 5.1 (1990) σελ. 933, αρ. 5, βλ. λ. “Kalchas” ( V. Saladino).

19. Απολλδ., Επιτ. 3.15.

20. Αισχ., Αγαμ. 104-159.

21. Πρόκλ., EGF, σελ. 32.

22. Αισχ., Αγαμ. 104-159· Ευρ. ΙΤ 16-24, ΙΑ 87-93, 106-107 και 528-535.

23. Prop., El. 4.1.109-114· Ov., Met. 12.24-39· Παυσ. 9.19.6-7· Απολλδ., Επιτ. 3.21· Hyg., Fab. 98. Σύντομη αναφορά στο Verg., Aeneid 2.116.

24. LIMC 5.1 (1990), σελ. 933-934, αρ. 8-28, βλ. λ. “Kalchas” (V. Saladino). 

25. Όμ., Ιλ. 1.71, ακολουθήθηκε από τον Cic., De Div. 1.40· FGrHist 49 F 5· Verg., Aeneid 2.115-117.

26. Απολλδ., Επιτ. 3. 20.

27. Απολλδ., Επιτ. 3.174.

28. Βλ. επίσης Stat., Achil. 514-537.

29. Όμ., Ιλ. 1.68-100 και Δίκτυς 2 30. Αναπαραστάσεις στο LIMC 5.1 (1990) σελ. 933, αρ. 6-7, βλ. λ. “Kalchas” (V. Saladino). Η ίδια σκηνή αλλά με διαφορετικούς πρωταγωνιστές (εκτός του Αγαμέμνονα και του Αχιλλέα) στο Myth. Vat. 3.6-7.

30. Απολλδ., Επιτ. 5.8· Κόνων, FGrHist 26 F 1.34· Quint. of Smyrna 6.56-71 και 323-332.

31. Απολλδ., Επιτ. 5.8· Verg., Aeneid 2.162-182· Sil. It. 13.36-44 (χωρίς τον ΄Ελενο).

32. Quint. of Smyrna 12.1-19· Verg., Aeneid 2.182-194· Petr., Satyr. 89, στίχ. 1-4.

33. Πολυξένη και Αστυάναξ. Ανάμεσα σε άλλα βλ. και Serv., comm. on the Aeneid. 3.321 και 489.

34. Quint. of  Smyrna 14.361-369· Στράβ. 14.1.27· Θεόπομπος, FGrHist 115 F 351 και σχόλια Ι 2.135.

35. Prinz, F., Gründungsmythen und Sagenchronologie (München 1979), σελ. 16-23.

36. Πρόκλ., EGF, σελ. 67· Στράβ. 14.1.27. 

37. Καλλίνος, IEG 2 F 8 αν αυτή η εκδοχή γίνει αποδεκτή. Αυτό το απόσπασμα θεωρείται από τον επιμελήτη ως πλαστό. Φερεκ., FGrHist 3 F 142.

38. Απολλδ., Επιτ. 6.4.

39. Tr.Gr.Fr. 4 F 180, σελ. 180, όπου αναφέρεται ότι πέθανε ο μάντης. Βλ. επίσης την προσπάθεια του Στράβωνα (Στράβ. 14.5.16) να ταυτίσει αυτή την τοποθεσία με ιωνική θέση.

40. Κόνων, FGrHist 26 F 1.6.

41. Η ίδια ιστορία λέγεται και για τον Αγκαίο από τη Σάμο.

42. Στράβ. 6.3.9· Λυκόφρ. 1047-1055 και σχόλια.

43. Λυκόφρ. 978-983.

44. Ακολουθώντας τα σχόλια, Λυκόφρ. 980.

45. Για τη λατρεία του οικιστή βλ. Malkin, I., Religion and Colonisation in Ancient Greece (Leiden 1987).

46. Ησύχιος ο Μιλήσιος, FGrHist 390 F 1.21.

47. LIMC 5.1 (1990), σελ. 932, αρ. 3, βλ. λ. “Kalchas” (V. Saladino).

48. Ηρ. 7.91 αναφέρεται από το Στράβ. 14.4.3 και ακολουθείται από τον Ευστ., Εξήγησις εις Διονύσιον τον Περιηγητήν 854· Quint. of Smyrna 14.361-369. Βάση αγάλματος κοντά στη νότια πύλη της Πέργης όπου αναφέρονται και άλλοι ήρωες (SEG 34, 1305 D). Για την εποχή του Αδριανού βλ. Weiss, P., “Lebendiger Mythos. Gründerheroen und städtische Gründungstraditionen im griechisch-römischen Osten”, WürzJBB 10 (1984), σελ. 179-182, LIMC 5.1 (1990), σελ. 932, αρ. 2, βλ. λ. “Kalchas” (V. Saladino) και Scheer, T.S., Mythische Vorväter. Zur Beteutung griechischer Heldenmythen im Selbstverständnis kleinasiatischer Städte (Munich 1993), σελ.. 187-202.

49. Στράβ. 12.7.3.

Advertisements
Αρέσει σε %d bloggers: